آماده‌سازی کودک برای فرزندخواندگی شامل توجه به احساسات، نیازها و روابط او پیش از ورود به خانواده جدید است. پیوستن به خانواده می‌تواند با امید و شادی، در کنار ترس، دلتنگی و نگرانی همراه باشد؛ به‌ویژه برای کودکان بزرگ‌تری که با مربیان و مراقبان مراکز شبه‌خانواده پیوند عاطفی برقرار کرده‌اند. در این مسیر، همراهی مددکار اجتماعی یا روان‌شناس آشنا با فرزندپذیری برای حمایت و آموزش کودک، والدین فرزندپذیر و مراقبان فعلی اهمیت دارد.
در این مطلب از موسسه رامونا نگهبان عاقل، راهنمای آماده کردن کودک برای فرزندخواندگی را مرور می‌کنیم. مخاطب این راهنما، افرادی هستند که مسئولیت همراهی کودکان بزرگ‌تر از سن نوزادی و نوپایی را برای پیوستن به خانواده فرزندپذیر بر عهده دارند.
نحوه آماده کردن کودک برای فرزندخواندگی
آماده‌سازی کودک برای فرزندخواندگی، برای به حداکثر رساندن امکان موفقیت در این فرایند، امری حیاتی است. هنگام کار با کودک توجه داشته باشید که نحوه آمادگی و توضیح موضوع به کودک می‌تواند تأثیر زیادی روی عزت نفس او بگذارد.
چگونه به احساسات و نگرانی‌های کودک گوش دهیم؟
کودک کسی است که تغییر مهمی در زندگی‌اش رخ خواهد داد و از سوی دیگر کسی است که هیچ انتخابی در این مورد ندارد. درست است که کودک می‌تواند با پذیرش در یک خانواده مخالفت کند یا اعلام کند که نتوانسته است رابطه مناسبی با آنها برقرار کند اما به صلاحدید بزرگسالان، تلاش زیادی برای تغییر نظر کودک صورت می‌گیرد و در نهایت کودک مجبور به انتخاب فرزندخواندگی می‌شود. برای همراهی با او:
- نظرش را جدی بگیرید: تردید یا مخالفت کودک را بشنوید و برای پذیرش خانواده جدید به او فشار نیاورید.
- فرصت بیان احساسات بدهید: اجازه دهید درباره ترس‌ها، دلتنگی‌ها و نگرانی‌هایش صحبت کند و سؤال بپرسد.
- همدلانه و صادقانه پاسخ دهید: به‌جای تلاش برای قانع‌کردن او، احساساتش را درک کنید و پاسخ‌هایی روشن و متناسب با درکش بدهید.
- به او زمان بدهید: آماده کردن کودک فرایندی تدریجی است و با یک یا دو گفت‌وگو پایان نمی‌یابد.
بزرگسالان همراه کودک چه آموزش‌هایی نیاز دارند؟
برای آماده‌سازی کودک، بهتر است، فردی آگاه، مدیریت موقعیت را به عهده بگیرد. این شخص می‌تواند مددکار، روان‌شناس یا فرد موثر دیگری در مجموعه زندگی فعلی کودک باشد. او باید افرادی را که قرار است به کودک، برای انتقال به خانۀ والدین فرزندپذیر کمک کنند، مشخص کند. اعضای این گروه ممکن است، شامل مربیان و کارکنان مرکز شبه خانواده، مشاورین، کارکنان مدرسه، والدین فرزندپذیر و … باشند. جلساتی با شرکت اعضای گروه ترتیب داده می‌شود تا نقش هر فردی مشخص شود و نحوه گفتگو با کودک و پاسخ به سؤالات وی معلوم شود.
فعالیت‌های آماده‌سازی را چگونه با درک کودک هماهنگ کنیم؟
برای آماده کردن کودک برای فرزندخواندگی، فعالیت‌ها را متناسب با سن، توانایی رشدی و برداشت او انتخاب کنید:
- ابتدا رابطه بسازید: پیش از شروع، برای آشنایی و شکل‌گیری اعتماد زمان بگذارید؛ به‌ویژه اگر کودک شما را به‌خوبی نمی‌شناسد.
- برداشت کودک را بشناسید: بررسی کنید چه شنیده، چه تصوری از فرزندخواندگی دارد و چه پرسش‌هایی برایش مطرح است.
- از ابزارهای مناسب کمک بگیرید: بازی، کتاب و نقاشی را متناسب با درک کودک برای توضیح موضوع و شنیدن احساساتش به کار ببرید.
- توضیحات را با رشد او کامل کنید: درک کودک از فرزندخواندگی تغییر میکند؛ فعالیت‌ها و گفت‌وگوها را متناسب با نیازها و پرسش‌های تازه او بازبینی کنید.
برای آشنایی با آموزش‌های ویژه کارکنان و مراقبان، صفحه کارگاه آموزشی مراکز نگهداری کودکان را ببینید.
چرا توجه به احساسات مراقبان کودک اهمیت دارد؟
ضمن اینکه نحوه رفتار با کودک مشخص می‌شود، به احساسات هرکدام از این افراد نیز توجه می‌شود. قطعاً برای مادریاری که چندین سال شاهد رشد و نمو طفل بوده است، جدایی از کودک کار ساده‌ای نیست. ممکن است غم یا نگرانی را تجربه کند و دلتنگ کودکی باشد که گرچه فرزند زیستی‌اش نیست، اما برای او عزیز است.
آگاهی همه اعضای تیم از طبیعی بودن چنین واکنش‌هایی و تلاش برای حمایت روانی از یکدیگر عامل مهمی در موفقیت این فرایند است.
شناخت پیشینه و نیازهای کودک، بخشی از آماده کردن او برای فرزندخواندگی است. یک کودک ممکن است، مشکلات تحصیلی یا یادگیری، مشکلات اجتماعی، مسائل پزشکی یا تأخیرهای رشدی داشته باشد. لازم است که این موضوعات در برنامۀ فرزندخواندگی مورد ارزیابی قرار گیرند. نتیجه این ارزیابی برای افزایش آمادگی کودکان برای فرزندخواندگی و انجام انواع مداخلات مناسب مورد استفاده قرار می‌گیرد.
در این بررسی، به موارد زیر توجه کنید:
- نیازهای فعلی کودک: آیا کودک با مشکلات پزشکی، تأخیر رشدی، دشواری یادگیری یا چالش‌هایی در روابط اجتماعی روبه‌رو است؟
- سابقه رسیدگی و درمان: چه ارزیابی‌ها و مداخلاتی انجام شده، چه نتایجی داشته‌اند و کدام پیگیری‌ها باید ادامه پیدا کنند؟
- اطلاعات موردنیاز والدین: کدام نکات درباره پیشینه و شرایط کودک برای مراقبت روزمره، ادامه درمان و حمایت از رشد او ضروری‌اند؟
- دسترسی به حمایت تخصصی: آیا والدین فرزندپذیر، متخصصان و منابع حمایتی مرتبط را می‌شناسند و امکان استفاده از آنها را دارند؟
اطلاعات معتبر و مرتبط با مراقبت از کودک را با رعایت محرمانگی در اختیار والدین قرار دهید و موارد نامعلوم را روشن بیان کنید. هدف این است که خانواده با شناخت نیازهای کودک، برای همراهی با او و ادامه حمایت‌های لازم آماده باشد.
نقش مشاوره و روان‌درمانی در آماده‌سازی کودک برای فرزندخواندگی
نیاز کودک به مشاوره، روان‌درمانی یا جلسات آماده‌سازی باید بر اساس شرایط و ارزیابی تخصصی او مشخص شود. همچنین بررسی کنید والدین فرزندپذیر و مراقبان فعلی برای همراهی با کودک به چه آموزش یا حمایتی نیاز دارند.
در صورت نیاز به خدمات تخصصی، هماهنگی میان درمانگر و افراد مسئول آماده کردن کودک برای فرزندخواندگی اهمیت دارد:
| مرحله | اقدام لازم |
|---|---|
| بررسی نیاز به حمایت | مشخص کنید کودک و بزرگسالان همراه او به چه خدمات مشاوره‌ای، درمانی یا آموزشی نیاز دارند. |
| انتخاب متخصص | پیش از شروع جلسات، درباره تجربه درمانگر در کار با کودکان فرزندپذیر و نیازهای کودک گفت‌وگو کنید. |
| هماهنگی برنامه | در چارچوب نقش خود و با هماهنگی درمانگر، در تدوین و اجرای برنامه حمایتی کودک مشارکت کنید. |
| تبادل اطلاعات | تغییرات مهم در رفتار، محل زندگی یا شرایط مراقبت کودک را با رعایت محرمانگی به درمانگر اطلاع دهید. |
| پیگیری روند | از درمانگر درباره روند پیشرفت کودک و توصیه‌های لازم برای ادامه حمایت در مرکز یا خانواده راهنمایی بگیرید. |
این همکاری کمک میکند برنامه آماده‌سازی با نیازهای کودک هماهنگ باشد و حمایت‌های لازم در مسیر ورود او به خانواده ادامه پیدا کند.
تهیه کتاب زندگی برای کودک
کتاب زندگی ابزاری برای کمک به کودک است تا بتواند تاریخچه زندگی خود از تولد تا فرزندخواندگی را به شیوه‌ای روشن و با جزئیات ثبت و درک کند. این کتاب حاوی روایت، عکس‌ها، یادگاری‌‌ها و سایر اطلاعات است. یک کتاب زندگی، تاریخچۀ کودک را با دقت حفظ میکند؛ به این ترتیب کودک می‌تواند به درستی متوجه دلیل آمدن به بهزیستی یا خانه موقت شود و دلیل اینکه چرا نمی‌توانسته است همراه والدین زیستی خود بماند را بفهمد.
چه کسی اطلاعات کتاب زندگی را گردآوری میکند؟
مددکار کودک اطلاعات لازم برای کتاب را گردآوری میکند. تهیه کتاب زندگی اقدامی مناسب برای کودکی است که درحال پذیرفته شدن به فرزندخواندگی در یک خانواده است. اگر تهیه آن توسط مددکار ممکن نیست، او باید اطلاعات لازم برای کتاب زندگی را فراهم کند و آن را در اختیار والدین فرزندپذیر قرار بدهد تا آنها بتوانند آخرین گام‌های گردآوری و تهیه کتاب را انجام بدهند.
چه اطلاعات و یادگاری‌هایی در کتاب زندگی قرار می‌گیرند؟
روایت سرگذشت یکی از مهم‌ترین جنبه‌های کتاب زندگی است و آن را از یک کتاب معمولی جدا میکند. اطلاعات دقیقی که در کتاب زندگی در اختیار کودک قرار داده می‌شود، سرگذشت کودک را روایت میکند. اگر از جنبه‌های خاصی از زندگی کودک اطلاع ندارید، اشکالی ندارد که اعلام بی‌اطلاعی کنید.
علاوه بر روایت سرگذشت، کتاب زندگی حاوی مستنداتی است که نشان می‌دهد زندگی کودک قبل از پذیرفته شدن به فرزندخواندگی، چگونه بوده است. موارد دیگری که می‌توان به کتاب زندگی اضافه کرد، مشتمل هستند بر:
- کپی گواهی تولد کودک، یادگاری‌های بیمارستان و تصویر کف دست و پای کودک که شاید در دسترس باشند؛
- نامه‌هایی از سوی افراد مهم زندگی کودک؛
- عکس‌ها؛
- گزارش‌های مدرسه، کاغذهای اداری یا تصاویر؛
- مدارک دیگری که می‌توانند به بیان داستان زندگی کودک کمک کنند.
چگونه فرصت خداحافظی با مراقبان و دوستان را فراهم کنیم؟
جدایی کودک از بافت زندگی قبلی نباید ناگهانی رخ بدهد. کودک حتماً باید فرصتی برای خداحافظی داشته باشد.
چرا نباید رفتن کودک را با دروغ یا بهانه توضیح داد؟
خیلی از اوقات کارکنان مراکز شبه‌خانواده نگران وضعیت روان‌شناختی سایر کودکان ساکن مؤسسه هستند. این نگرانی وجود دارد که آنها با رفتن یکی از بچه‌ها، ضربه بخورند یا آشفته شوند. به همین دلیل گاهی با سرهم کردن دروغ یا بهانه آوردن، غیبت کودکی که به فرزندخواندگی پذیرفته شده است را توجیه می‌کنند. چنین اقدامی هم به کودک مورد نظر صدمه می‌زند و هم اعتماد سایرکودکان را خدشه‌دار می‌سازد.
در چنین مواردی تلاش بزرگسالان برای حمایت افراطی از کودکان در برابر رویدادهای ناخوشایند اما طبیعی، تبدیل به منبع آسیب می‌شود. گاهی هم بزرگسالان، “حوصله” یا “جرأت” رویارویی با آشفتگی‌های احتمالی بعدی را ندارند و با استفاده از راهکارهای نادرست، مشکلات قابل حل را تبدیل به مشکلات نامرئی، پیچیده و طولانی‌مدّت می‌کنند.
چگونه کودکان را در تجربه جدایی همراهی کنیم؟
جدایی از کسانی که دوست‌شان داریم، جزئی از روند طبیعی زندگی است. دراین مورد هم یکی از جدایی‌های ناگزیز و طبیعی در زندگی رخ داده است. کافی است فرصت خداحافظی برای کودکان فراهم کنید؛ یادگاری‌هایی رد و بدل کنید و کانال ارتباطی مانند تلفن یا دیدارهای گاه به گاه را باز بگذارید.
بعد از رفتن کودک، جلسات گفتگو و بیان احساس با سایر کودکان برگزار کنید و به آنها در بیان و تسکین احساسات‌شان کمک کنید.
سخن آخر
بزرگسالی که برای طی کردن این فرایند با کودک کار میکند، نمی‌تواند گذشته او را تغییر دهد، اما شاید بتواند روی روشی که کودک به گذشته خود نگاه میکند و اثر قدرتمند گذشته بر او و توانایی‌اش برای عضویت در خانوادۀ جدید اثرگذار باشد. وقتی معلوم شد کودک برای فرزندخواندگی معرفی شده است، لازم است که برای آماده کردن و افزایش سازگاری او با شرایط جدید برنامه‌ریزی شود. کودکان ممکن است، نتوانند بدون حمایت بزرگسالانی که سوالات‌شان را پاسخ می‌دهند و احساس آنها را درک می‌کنند، موقعیت را بفهمند و بپذیرند. آنها نیاز دارند بزرگسالی ایمن به آنها اطمینان بدهد که سؤالات و احساسات‌شان حتی مواردی که بزرگسالان جوابی برای آنها ندارند، قابل قبول و طبیعی است.
دیدگاه خود را برای ما ارسال کنید.